متن و ترجمه دعای روز سی‌ام ماه مبارک رمضان
در روز سی‌ام ماه مبارک رمضان، دست نیازمند خود را به سوی خدای بی نیاز بلند می‌کنیم و می خوانیم:

«اللَّهُمَّ اجْعَلْ صِیَامِی فِیهِ بِالشُّکْرِ وَ الْقَبُولِ عَلَی مَا تَرْضَاهُ وَ یَرْضَاهُ الرَّسُولُ مُحْکَمَةً فُرُوعُهُ بِالْاُصُولِ بِحَقِّ سَیِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ».

خدایا روزه‌ام را در این ماه، بر پایه آنچه تو و پیامبر آن را می‌پسندد مورد سپاس و پذیرش قرار ده، در حالی‌که فروعش بر اصولش استوار باشد، به حق سرورمان محمّد و اهل بیت پاکش، و سپاس خدای را که پروردگار جهانیان است.

شرح فراز اول دعای روز سی‌ام ماه مبارک رمضان 
در روز آخرماه پرفیض رمضان خداوند را این گونه می‌خوانیم:
خدایا! امروز روزه ام را مقرون شکر و قبول قرار بده، آن گونه که قومی پسندی و پیامبرت راضی است.

تجلّی رمضان به روزه است. حقیقت و ارزش روزه نیز به قبول آن است و قبولی میسّر نخواهد شد مگر این که با تقوا و اخلاص باشد. خداوند روزه ای را می پذیرد که علاوه بر امساک از خوردن و آشامیدن، پرهیز از گناه و آلودگی و معصیت نیز در آن باشد وگرنه ثمره ای جز تشنگی و گرسنگی نخواهد داشت. مانند آن روزه داری که زبان به غیبت گشود و پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم به او فرمودند:
برو افطار کن؛ چون دیگر روزه نیستی و با غیبت، آن را بی ارزش و باطل کردی.

آری، در این صورت گرچه شکل ظاهری و شرایط صحت فقهی روزه محفوظ است، ولی آن عمل مانند جسد بی روح، بی ارزش است.

امروز که آخرین روز ماه مبارک رمضان است و فرصت های خوبی را پشت سرگذاشته ایم، نمی دانیم تا چه اندازه‌ای موفق بوده ایم؟ آیا عملی انجام داده ایم که مُهر قبولی و قدردانی بر آن زده شود یا نه؟! امید است توانسته باشیم در رمضان امسال، توشه راهمان را تا رمضان دیگر برداشته باشیم.

اگر در این ماه، کوتاهی کرده و از سفره باز رحمت الهی، بهره کافی نبرده ایم، مأیوس نیستیم بلکه عذر تقصیر و کوتاهی عمل خود را به پیشگاه کسی می بریم که کریم و بخشنده است و اقتضای کرامت او، پذیرش اعمال دست و پا شکسته ماست. بالاخره باید ذات حق رضایت دهد تا از خزانه غیب سهمی هم به ما برسد. 

در امتداد رضایت الهی، رضایت رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم نیز مورد توجه قرار گرفته است؛ زیرا تبعیّت و عمل به دستورات آن حضرت، مطلوب حق تعالی است. پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم نیز رضایت خود را در رضایت اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام یعنی پیروی از فاطمه زهرا علیها السلام، علی علیه السلام و فرزندانش می داند. ایشان این نکته را بارها یادآوری کرده اند که رضایت من رضایت فاطمه است. 


در روایتی از سلمان نقل شده است که پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم فرمودند:
ای سلمان! هرکس فاطمه، دخترم را دوست بدارد، در بهشت با من است و هرکس دشمنی کند، در آتش.ای سلمان! محبّت فاطمه علیها السلام درصد موضع مفید است که کم ترین آنها مرگ، قبر، میزان، روز محشر و صراط و زمان محاسبه است.

هرکس که فاطمه از او راضی باشد، من نیز از او راضی خواهم بود ومن از هرکس راضی باشم، خدا از او راضی است. هر که به فاطمه علیها السلام بر او غضب نماید، من بر او خشمناک خواهم شد و به دنبال آن خدا بر او غضبناک می‌شود.

وای بر آنکه به فاطمه و شوهرش امیرالمؤمنین علی علیه السلام و فرزندان و شیعیان او ستم کند.(1)

از این حدیث می توان اعتبار و مقام حضرت فاطمه زهرا علیها السلام را به دست آورد که رضایت او به منزله رضایت پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم و خداوند متعال است.

حجاب، عفاف، فداکاری، دفاع از حریم اسلام و ولایت، حسن خلق و خوب شوهرداری کردن، از ویژگی های آن بانوی گرانمایه بوده است. بنابراین بهترین راه جلب رضایت ایشان، الگو قرار دادن او در همه شوؤن زندگی است.

بزرگ ترین افتخار برای زنان مسلمان؛ پیروی از راه حضرت فاطمه زهرا علیها السلام است. آن بانویی که قدر و منزلتش مانند قبرش مخفی است و هنوز کسی نتوانسته است، او را به خوبی بشناسد و مقام آن حضرت را درک کند.

درباره محبت اهل بیت علیهم السلام و مقام آنها از سلمان علیه السلام نقل شده است که دختر رسول خدا صلّی الله علیه و آله و سلّم را دیدم که در خانه مشغول آسیاب کردن بود. آن قدر با دست چرخانده بود که خون بر میله آسیاب دیده می شد و از آن طرف، صدای حسین علیه السلام از گرسنگی بلند بود. 

به حضرت عرض کردم: «شما دست از کار بردارید و فضه را خبر کنید تا کارها را انجام دهد.» 

حضرت فرمودند: «سلمان! پدرم توصیه کرد که یک روز کارِ خانه با وی باشد و یک روز را هم خودم انجام دهم و امروز نوبت من است.» 

سلمان گفت: «من بنده آزاد شده ای هستم که به کار عادت دارم و حاضرم شما را کمک کنم.» 

حضرت فرمودند: «شما آرد کنید، من فرزندم حسین علیه السلام را آرام می کنم.»

سلمان مشغول آرد کردن بود که صدای اذان بلند شد. سلمان می گوید برخاستم برای نماز به مسجد رفتم. پس از ادای نماز، موضوع را به حضرت امام علی علیه السلام گفتم. حضرت گریه کرد و به سوی منزل روانه شد. سپس بازگشت در حالی که خوشحالی در چهره اش نمایان بود. 

پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم علت شادی حضرت علی علیه السلام را جویا شدند، حضرت علی علیه السلام عرض کردند: «من بر فاطمه وارد شدم، وی را دیدم که به استراحت پرداخته و حسین نیز بر روی سینه او به خواب رفته و آسیاب بدون وجود کسی، در حال حرکت است». 

رسول اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم لبخندی زدند و فرمودند: «ای علی آیا نمی دانی که خداوند، ملایکه‌ای را مأمور کرده است که در زمین می گردند و تا روز قیامت خدمتکار محمد و آل محمد هستند؟!»(2)

در اهمیت روزه ماه مبارک رمضان و قبولی آن در درگاه الهی روایت های بسیاری نقل شده است. «کَعْبُ الْاَحْبار» نقل می‌کند که حضرت موسی علیه السلام در مناجات عرض کرد: «خداوندا! من در الواح تورات امّتی را می‌یابم که در ماه رمضان برای تو عبادت کنند و تو گناه گذشته ایشان را بیامرزی. اینان را از امّت من قرار بده. 

حق تعالی فرمود: ایشان از امّت محمّد صلّی الله علیه و آله و سلّم هستند. ثواب این امت را هیچ امتی نخواهد داشت. 

ای موسی! من روزه رمضان را واجب کردم و هرکه نزد من آید و در صحیفه اعمال او ده رمضان باشد، از نیکوکاران است. اگر بیست رمضان باشد، از ابرار است و اگر سی رمضان باشد، رتبه او از رتبه شهدا بالاتر است. 

ای موسی! چون ماه رمضان آید، جمله عرش را امر می‌کنیم که از عبادت خود باز ایستند و گوش به دعای روزه‌داران دهند تا هرزمان که دعا کنند، فرشتگان آمین گویند و من قسم خورده ام که دعای ایشان را رد نکنم.»(3)

پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم می‌فرمایند:
به امت من پنج چیز بخشیده شده که به امت های دیگر بخشیده نشده است: 
- اول، هرگاه روز اوّل ماه رمضان شود، خداوند به امت من نظر رحمت می‌کند و چون نظر رحمت خداوند به چیزی افتد، او را عذاب نمی‌کند.
- دوم، بوی دهان ایشان در وقت افطار خوش تر است نزد خداوند از بوی مشک.
- سوم، ملایکه برای روزه‌داران این ماه در هر شب و روز استغفار می‌کنند.
- چهارم، بهشت را زینت می‌کنند برای ایشان تا از دیدن آن خوشحال شوند.
- پنجم، چون شب آخر این ماه شود، خداوند گناهان همه را بیامرزد.(4)


شرح فراز دوم دعای روز سی‌ام ماه مبارک رمضان 
در فراز دوم از دعای روز آخر ماه مبارک رمضان می‌گوییم:
خدایا! قرار بده روزه ام را، روزه ای که فروعش با اصول استوار باشد.

استحکام هر شاخه ای به تنه و ریشه درخت است و استحکام هر ساختمانی به پایه و شالوده آن بستگی دارد. اگر این ریشه و پایه محکم باشد، فروع و شاخه ها نیز محکم و مقاوم خواهند بود و در برابر تندباد حوادث استقامت خواهند کرد، اما اگر شاخه و بنا، ریشه ای نداشته باشد ضعیف باشد، هیچ اعتمادی به آن نیست و هر لحظه احتمال سقوط و نابودی وجود دارد و به قول شاعر:
خشت اول چون نهد معمار کج
تا ثریا می رود دیوار، کج

اگر انسان به خدا و قیامت و وحی و ولایت عقیده و باور داشته باشد، این ریشه، شاخه های دینداری را برافراشته و استوار می دارد و بر این پایه، شاخ و برگ های عبادت، تقوا، پاکی، پرهیز از حرام، کسب حلال، مروّت، عدالت، روزه، نماز، خمس و زکات می روید. چنانچه اصول و مبانی اعتقادی انسان را باور کنیم، این عقیده نیرومند خواهد شد. باور کردن اصول به مایه های قلبی و اطمینان انسان بازگشت می‌کند.

درست مانند کسی است که روزانه چندین میت را غسل می‌دهد. چه بسا در کنار این مرده ها به خواب خوش فرو می‌‌رود بدون این که هراسی به دل راه دهد؛ زیرا باور دارد که از مرده هیچ گونه حرکتی ساخته نیست و جای هیچ گونه توهّمی برای او باقی نمانده است. 

بالعکس اگر پزشکی با ادله گوناگون ثابت کرده است که سلول های بدن پس از مرگ انسان می میرد و انسان قادر به هیچ حرکتی نیست، قرار شود ساعتی در کنار مرده باشد، وحشت بر او مستولی می شود و پا به فرار می گذارد. این بهترین مثال برای بیان باور و علم است.

بنابراین باید در تقویت و تحکیم خدا باوری کوشید و بذر ایمان را در دل ها کاشت و روح معنویت را در کالبدها، دمید. در بعضی از روایت ها، آل محمد صلّی الله علیه و آله و سلّم به عنوان پایه و اساس دین معرفی شده اند. اگر پیوند با اهل بیت علیهم السلام و اطاعت از ولایت و رهبری وجود داشته باشد، امور دیگر نیز درست می شود و اگر این اصل استوار شود، فرع های دیگر نیز قوام می یابند وگرنه با ضعیف شدن ریشه، درخت هم خشکیده یا از جا کنده خواهد شد.

پیوند با اصول به آدمی جان تازه ای می دهد و باعث می گردد، اعتقادی که از روی شک و شبهه است به اعتقادی یقینی و پایدار تبدیل شود. پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم درباره راه رسیدن به چنین اعتقادی می‌فرمایند:
پایه اسلام، محبت من و اهل بیت من است.(5)

و ایشان در حدیث دیگری می‌فرمایند:
برای هرچیزی پایه ای است و پایه اسلام محبت ما اهل بیت است.(6)

گویا در این لحظات آخر، رمضان زمزمه هجرت به لب دارد و می رود تا رمضانی دیگر و سالی دیگر! از کجا معلوم که تا سال دیگر زنده باشیم و این ماه مبارک را بار دیگر درک کنیم. چه بسیار کسانی که در ماه رمضان سال های گذشته، در کنار ما بودند و امسال از دنیا رفته و زیر خروارها خاک آرمیده اند! 

آری، باید بر فراق این عزیز اشک ریخت و به درگاه خدا تضرّع کرد تا سال دیگر و بار دیگر به سراغ ما بیاید و ما را به سفره ضیافت الهی دعوت کند. چنانچه در دعای وداع ماه مبارک وارد شده است زمزمه می‌کنیم:
خدایا! این ماه رمضان را آخرین ماه رمضان من قرار مده تا در سال آینده نیز به بهترین حال آن را درک کنم.

باید با این ماه عزیز و میزبان مهربان و خوب، وداع کنیم. باید از این ماه عذر خواست تا اینک که می رود، از ما راضی و مسرور باشد و از ما به خاطر ارتکاب خطاها و گناهانمان نزد خداوند توانا شکایت نکند.

آری، این لحظه ها که بر ما می گذرد، لحظه های حسرت و ندامت است؛ زیرا آن گونه که باید و شاید از این مهمان خانه و ضیافت الهی توشه نگرفتیم و غافلانه از کنار این روزهای باشکوه گذشتیم و خدا را آن چنان که سزاوار بود، عبادت نکردیم، ولی هرچه باشد، چشم دل به گوشه ای از عنایت او دوخته ایم و تقاضای رحمت و مغفرت داریم.

خدایا! ماه مبارک رمضان در میان ما پدید آمد و مصاحبتی با ما کرد نیکو و سودبخش. ما را به فاضل‌ترین منافع و سودمندترین متاع راهنمایی کرد، اما مدت زمان آن تمام شد و وقت آن به پایان رسید و ما با آن وداع کردیم. 

وداع آن بس بر ما دشوار و ناگوار است؛ زیرا ما را از فراق خود اندوهگین می‌کند.

ای ماه خدا! شهر رمضان! سلام ما بر تو باد که بزرگ ترین ماه خدایی!

سلام ما بر توای عید دوستان خدا که بزرگ‌ترین اعیاد هستی!

سلام بر تو باد، ای گرامی‌ترین همراه ما از اوقات و ای بهترین ماهی که در هر ساعت و هر روز، تو را به یاد خدا می‌شماریم!

پی‌نوشت‌ها:
1- فاطمه الزهراء، رحمانی همدانی، ص 73.
2- بحارالانوار، ج 42، ص 28.
3- عنوان الکلام، ص 230.
4- عنوان الکلام، ص 230.
5- کنزالعمال، خ 37631 میزان الحکمه، ج 2، ص 526.
6- بحارالانوار، ج 77، ص 156.

منبع:
راه بندگی (شرحی گذرا بر دعاهای روزانه ماه رمضان)، محمود نیاکان، ناشر: مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، 1380ش.